37 μαθήματα αυτοβελτίωσης και σοφίας από τρεις αρχαίους στωικούς

Τα ιδιωτικά ημερολόγια του Μάρκου Αυρήλιου, ενός από τους μεγαλύτερους αυτοκράτορες της Ρώμης , οι προσωπικές επιστολές του Σενέκα, ενός από τους καλύτερους θεατρικούς συγγραφείς της Ρώμης,  οι διαλέξεις του Επίκτητου ενός πρώην σκλάβου και εξόριστου, όπως και πολλών άλλων φιλόσοφων του αρχαίου κόσμου έγιναν αξιόλογοι δάσκαλοι μιας καλής ζωής. Ενάντια σε όλες τις πιθανότητες απώλειας και τη διέλευση περίπου δύο χιλιετιών, αυτά τα απίστευτα βιβλία επιβιώνουν μέχρι τις ημέρες μας.

sky

Θα μπορούσαν αυτές οι αρχαίες διδαχές να περιέχουν πραγματικά κάτι σχετικό με τη σύγχρονη ζωή; Η απάντηση, αποδεικνύεται, ότι είναι ναι. Περιέχουν μερικές από τις μεγαλύτερες σοφίες στην ιστορία του κόσμου.

Αυτά τα τρία παραπάνω βιβλία αποτελούν το θεμέλιο του λεγόμενου Στωικισμού, μιας αρχαίας φιλοσοφίας που κάποτε ήταν μια από τις πιο δημοφιλείς στην αστική τάξη στη Δύση, ασκούμενη από τους πλούσιους και τους φτωχούς τους ισχυρούς και τους απλούς ανθρώπους, προς αναζήτηση μιας καλής ζωής. Μάλιστα στοιχεία της στωικής φιλοσοφίας συναντάµε στον Κοµφούκιο, στον Βούδα, στις αντιλήψεις του New Age κλπ..

Αλλά από πού πρέπει να ξεκινήσετε; Τι πρέπει να διδαχθείτε; Εδώ είναι 37 μαθήματα για να σας κάνει πιο ευτυχισμένους, πιο ανθεκτικούς και πιο σοφούς, καλύτερους ανθρώπους.

1. Αλλάξτε ό,τι μπορείτε – Ξεχάστε τα υπόλοιπα. Η μοναδική σπουδαιότερη πρακτική στη στωική φιλοσοφία είναι η διαφοροποίηση ανάμεσα σε αυτό που μπορούμε να αλλάξουμε και σε αυτό που δεν μπορούμε. Σε αυτό που έχουμε επιρροή και σε αυτό που δεν έχουμε. Όπως έγραψε ο Επίκτητος, «Το κύριο καθήκον στη ζωή είναι απλά αυτό: να εντοπίζω και να διαχωρίζω τα πράγματα που δεν είναι υπό τον έλεγχό μου και αυτά που έχουν σχέση με τις επιλογές που πραγματικά ελέγχω».

6_sarolta_ban_202. Ξεκινήστε να ζείτε – Αυτό είναι ένα από τα πιο αξιομνημόνευτα σχόλια του Σενέκα : «Φοβάσαστε να πεθάνετε. Αλλά, έλα τώρα, ο θάνατος είναι η δική σου ζωή; Με το φόβο μας για το θάνατο, τι ακριβώς θέλουμε να προστατεύσουμε; Για πολλούς ανθρώπους η απάντηση είναι: ώρες τηλεόρασης, κουτσομπολιά, χαλάρωση, σπατάλη δυναμικού, αναφορές σε μια βαρετή δουλειά και ούτω καθεξής. Γι αυτό σήμερα κιόλας ξεκινήστε να ζείτε!

3. Να γνωρίζετε πότε να συνεχίσετε να ζείτε σωστά και πότε να εγκαταλείψετε – «Σκεφτείτε εκείνους που λόγω έλλειψης προσπάθειας είναι πολύ ασταθείς για να ζήσουν όπως θέλουν, αλλά ζουν όπως έχουν αρχίσει.» Σενέκας

4. Σκεφτείτε με ευγνωμοσύνη – Σκεφτείτε όλα τα πράγματα για τα οποία μπορείτε να είστε ευγνώμονες για το σήμερα. Ότι είστε ζωντανοί, ότι ζείτε σε μια εποχή κυρίως ειρήνης, ότι έχετε αρκετή υγεία, αναψυχή και πρόσβαση σε σύνδεση στο διαδίκτυο για να διαβάσετε αυτό το άρθρο. Όπως έγραψε ο Seneca στον φίλο του Λούκουλλο, «Για όλα τα πράγματα πρέπει να είμαστε όσο το δυνατόν ευγνώμονες».

5. Να θυμάστε ότι δεν μπορείτε να αλλάξετε – Μπορεί κάποιος να σας αλυσοδέσει, αλλά δεν έχουν τη δύναμη να αλλάξουν αυτό που είστε. Ακόμη και κάτω από τα χειρότερα βασανιστήρια και τις σκληρότητες που οι άνθρωποι μπορούν να επιβάλουν ο ένας στον άλλο, η εξουσία μας πάνω στο δικό μας μυαλό και τη δύναμή μας να λάβουμε τις δικές μας αποφάσεις δεν μπορεί να σπάσει . Όπως έλεγε ο Επίκτητος , «Μπορείτε να κόψετε το πόδι μου, αλλά ούτε και ο Δίας έχει τη δύναμη να σπάσει την ελευθερία επιλογής μου».

6. Πάντα να αγαπάς – Ο Σενέκας εδώ παραθέτει τα λόγια ενός άλλου στωικού: «Μπορώ να σας διδάξω ένα φίλτρο αγάπης χωρίς φάρμακα, βότανα ή ξεχωριστό ξόρκι», λέει ο Εκάτων από τη Ρόδο (μαθητής του Παναιτίου που υπήρξε ο γνωστότερος, μετά τον δάσκαλό του εκπρόσωπος της Μέσης Στοάς), «αν μπορούσατε να αγαπήσετε, δηλαδή η αγάπη». Μερικούς αιώνες αργότερα οι Beatles τραγουδάνε, «Τελικά, η αγάπη που παίρνεις είναι ίση με την αγάπη που δίνεις». Όχι μόνο στην πολιτική, όχι μόνο στην ανεκτικότητα και την αποδοχή, αλλά και στην προσωπική μας ζωή. Δεν υπάρχει σχεδόν καμία κατάσταση στην οποία να βοηθά το μίσος. Ωστόσο, σχεδόν κάθε κατάσταση γίνεται καλύτερα με την αγάπη.

art-man7. Μην κάψετε το κερί και στις δύο άκρες – Ο Σενέκας έγραψε στο δοκίμιό του σχετικά με την ηρεμία του μυαλού ότι «το μυαλό πρέπει να χαλαρώνει – τότε θα βελτιωθεί και θα γίνει πιο δυνατό μετά από ένα καλό διάλειμμα.» Το μυαλό είναι ένας μυς και σαν το υπόλοιπους, μπορεί να είναι στρεσαρισμένο, καταπονημένο, ακόμη και τραυματισμένο. Η σωματική μας υγεία είναι επίσης φθαρμένη από υπερβολικές δεσμεύσεις, έλλειψη ανάπαυσης και κακές συνήθειες. Θυμηθείτε: Η ζωή είναι ένα μακρύ ταξίδι. Θα μπορέσετε να χειριστείτε τις δύσκολες στιγμές αν έχετε κάψει το κεράκι σας και από τα δύο άκρα;

8. Σκάψτε βαθιά μέσα σας – «Σκάψτε βαθιά μέσα σας, γιατί υπάρχει μια πηγή καλοσύνης έτοιμη πάντα να τρέξει εάν συνεχίσετε να σκάβετε.» Μάρκος Αυρήλιος

9. Να είστε ευγενικοί και καλοί – Περισσότερη αγένεια, φιλαργυρία και σκληρότητα είναι μια μάσκα βαθιάς αδυναμίας. Η καλοσύνη σε αυτές τις καταστάσεις είναι δυνατή μόνο για τους ανθρώπους με μεγάλη δύναμη. Έχετε αυτή τη δύναμη. Χρησιμοποιήστε την. Όπως έλεγε ο Μάρκος Αυρήλιος: «Ό,τι μπορεί να κάνει και ο πιο κακόβουλος άνθρωπος, εσείς συνεχίσετε να δείχνετε καλοσύνη και, αν δοθεί η ευκαιρία, εσείς υπογραμμίστε ευγενικά πού αυτοί έκαναν λάθος, όταν προσπάθησαν να σας βλάψουν;»

10. Δείτε την μεγαλύτερη εικόνα – Ο αυτοκράτορας Μάρκος Αυρήλιος έγραψε ότι «σκέφτομαι ολόκληρο το σύμπαν και πόσο μικρό είναι το μερίδιό μας». Η γη, όσο μας λέει η επιστήμη, είναι περίπου 4.5 δισεκατομμυρίων ετών και δεν δείχνει κανένα σημάδι ότι τελειώνει σύντομα. Ο χρόνος μας στη γη, από την άλλη πλευρά, θα είναι πόσο; Αρκετές δεκαετίες, ίσως; Σκεφτείτε την επόμενη φορά που αισθάνεστε ότι είστε υπερόπτες, ιδιοτελείς, ή σαν κάποιος να μεγαλώνει και να χάνεται στη συνέχεια. Είστε απλώς ένα άτομο μεταξύ των πολλών, κάντε λοιπό ότι καλύτερο μπορείτε μεταξύ πολλών άλλων.

11. Γίνετε καλός τώρα ! – «Μη συμπεριφέρεσαι σαν να είσαι έτοιμος να ζήσεις για πάντα. Η μοίρα σας κρέμεται από πάνω σας. Όσο ζείτε και όσο μπορείτε, γίνετε καλός ». λέει ο Μάρκος Αυρήλιος

12. Εστιάστε προς τα μέσα – Μην κρίνετε άλλους – «Αφήστε τη φιλοσοφία να σβήσει τα δικά σας λάθη, αντί να είναι ένας τρόπος για να βλέπετε τα λάθη των άλλων», έγραψε ο Σενέκας. Η σωστή κατεύθυνση της φιλοσοφίας επικεντρώνεται στο εσωτερικό των ανθρώπων – για να κάνετε καλύτερο τον εαυτό σας και να αφήσετε τους άλλους ανθρώπους να κάνουν το ίδιο καθήκον όπως και το δικό τους ταξίδι. Αφήστε τους άλλους στα ελαττώματα τους.

happiness-girl13. Επιλέξτε το αποτέλεσμα – Ο Επίκτητος κάποτε είπε στους μαθητές του: «Έστειλε τον εαυτό του στη φυλακή. Αλλά η παρατήρηση «έχει υποστεί ένα κακό», είναι μια προσθήκη που προέρχεται από εσάς. «Το ίδιο το γεγονός είναι αντικειμενικό. Το πώς το περιγράφουμε – ότι ήταν άδικο, ή είναι μια μεγάλη καταστροφή, ή ότι έγινε με κάποιο σκοπό – εξαρτάται από μας.

14. Να έχετε δύναμη για το καλό – στη ζωή σας, δεν αρκεί απλά να μην κάνετε το κακό. Πρέπει επίσης να έχετε δύναμη να κάνετε το καλό στον κόσμο, όσο καλύτερα μπορείτε. Όπως έγραψε ο Μάρκος Αυρήλιος: «Συχνά η αδικία βρίσκεται σε αυτό που δεν κάνετε, όχι μόνο σε αυτό που κάνετε».

15. Αγαπάτε τη μοίρα σας – «Μην επιδιώκετε να συμβαίνουν τα πάντα όπως θα επιθυμούσατε, αλλά να επιθυμείτε τα πάντα να συμβαίνουν όπως πραγματικά θα γίνουν – τότε στη ζωή σας θα περάσεται καλά», δήλωσε ο Επίκτητος. Αντί να αποδεχόμαστε απλώς ό,τι συμβαίνει, οι Στωικοί μας παροτρύνουν να απολαύσουμε πραγματικά ό, τι έχει συμβεί – ό, τι κι αν είναι. Ο Νίτσε, πολλούς αιώνες αργότερα, έφτιαξε την τέλεια έκφραση για να συλλάβει αυτή την ιδέα: Amor fati (αγάπη της τύχης). Δεν είναι μόνο η αποδοχή, είναι να αγαπάς όλα όσα συμβαίνουν .

16. Παρακολουθήστε τα λόγια σας – «Καλύτερα να ταξιδέψετε με τα πόδια παρά με τη γλώσσα», γράφει ο Ζήνων ο Κιτιεύς. Μπορείτε πάντα να σηκωθείτε όταν πέσετε, αλλά να θυμάστε ότι αυτό που έχει ειπωθεί δεν μπορεί ποτέ να γυρίσει πίσω, να είναι σαν να μην ειπώθηκε. Ιδιαίτερα τα σκληρά και τα οδυνηρά πράγματα.

17. Κάντε μια εσωτερική αλλαγή – Η μετατόπιση του ενδιαφέροντος μας προς τα έξω – στα ρούχα μας, στα αυτοκίνητά μας, στην περιποίηση μας – μπορεί να νιώθετε ότι είναι σημαντική αλλά είναι επιφανειακή σε σύγκριση με την εσωτερική αλλαγή. Αυτή είναι η πραγματική αλλαγή στην οποία πρέπει να επικεντρωθούμε. Κρατήστε τη συμβουλή του Σενέκα: «Εσωτερικά, πρέπει να είμαστε διαφορετικοί από κάθε άποψη, αλλά το εξωτερικό μας φόρεμα πρέπει να ταιριάζει με το πλήθος».

love-theme18. Κάντε μια βόλτα – Κατά τη διάρκεια του χρόνου, οι φιλόσοφοι, οι συγγραφείς, οι ποιητές και οι στοχαστές έχουν βρει ότι το περπάτημα προσφέρει ένα επιπλέον όφελος – χρόνο και χώρο για καλύτερη εργασία. Όπως έλεγε αργότερα ο Νίτσε: «Μόνο οι ιδέες που αποκτήθηκαν με το περπάτημα έχουν αξία.» Ή όπως λέει ο Σενέκας: «Πρέπει να κάνουμε στην ύπαιθρο περιπάτους, έτσι ώστε το μυαλό να τρέφεται και να ανανεώνεται από τον υπαίθριο αέρα και τη βαθιά αναπνοή. »

19. Μην ντρέπεστε να ζητήσετε βοήθεια – «Μην ντρέπεστε να χρειάζεστε βοήθεια. Έχετε το καθήκον να εκπληρώσετε τις δουλειές σας, σαν στρατιώτης στο πεδίο της μάχης. Τι συμβαίνει εάν είστε τραυματίες και δεν μπορείτε να ανεβείτε χωρίς τη βοήθεια άλλου στρατιώτη; Έτσι ακριβώς και στη ζωή», λέει ο Μάρκος Αυρήλιος

20. Κάντε τη δουλειά σας – Στους διαλογισμούς του , ο Μάρκος Αυρήλιος αναρωτιέται: «Ποιό είναι το καθήκον σας;» Στη συνέχεια απαντά: «Να είσαι καλός άνθρωπος.» Οι Στωικοί πίστευαν, πάνω απ ‘όλα, ότι η δουλειά μας σ’ αυτή τη γη είναι να είσαι καλός άνθρωπος. Είναι ένα βασικό καθήκον, όμως είμαστε ειδικοί στο να βρίσκουμε δικαιολογίες για να το αποφύγουμε. Όπως είπε και ο προπονητής του αμερικάνικου φουτμπόλ Bill Belichick : «Κάντε τη δουλειά σας».

21. Κοιτάξτε στο νυχτερινό ουρανό – Ο Μάρκος Αυρήλιος έγραψε στο «Παρακολουθήστε τα αστέρια στις τροχιές τους και φανταστείτε τον εαυτό σας να τρέχει μαζί τους». Κοιτάζοντας την όμορφη έκταση του ουρανού είναι ένα αντίδοτο στην πιεστική έλλειψη σπουδαιότητας των γήινων ανησυχιών. Και είναι καλό και νηφάλιο να χάνετε στον ουρανό τον εαυτό σας, όσο πιο συχνά μπορείτε.

ET-Discovery-Could-Happen-Within-10-Years-World-Economic-Forum22. Αδράξτε την Ημέρα – «Μόλις ξημερώνει μια νέα μέρα, καλωσορίστε την ως την καλύτερη μέρα που ήρθε και κάντε την δική σας. Πρέπει να αδράξουμε αυτό που φεύγει.» Σενέκας

23. Εμπιστευθείτε τον εαυτό σας – Στο δοκίμιο του Σενέκα για την ηρεμία, χρησιμοποιεί την ελληνική λέξη ευθυμία , την οποία ορίζει ως «να πιστεύεις στον εαυτό σου και να έχεις εμπιστοσύνη ότι είσαι στο σωστό δρόμο και να μην αμφιβάλλεις ακολουθώντας τις μυριάδες μονοπάτια εκείνων που περιπλανιούνται προς κάθε κατεύθυνση. «Να ξέρετε πού πηγαίνετε. Εμπιστευθείτε τον εαυτό σας και μην αλλάζουν την πορεία σας οι άλλοι .

24. Θυμηθείτε ότι πρόκειται να πεθάνετε – «Τελειώστε κάθε πράγμα που θα κάνατε ή θα λέγατε ή σχεδιάζατε, σαν να πρόκειται να πεθάνετε σύντομα», έγραψε ο Μάρκος Αυρήλιος . Μην αφήνετε λοιπόν μια άλλη μέρα να περάσει αγνοώντας ότι πριν πεθάνετε πρέπει να ολοκληρώσουμε τα σχέδια μας. Μπορεί σήμερα να είναι η μέρα που θα τελειώσουμε.

25. Αναθεώρηση της ημέρας σας – Σε μια επιστολή προς τον μεγαλύτερο αδελφό του Νοβάτους, ο Σενέκας περιγράφει μια ευεργετική άσκηση που δανείστηκε από έναν άλλο εξέχοντα φιλόσοφο. Στο τέλος κάθε ημέρας θα αναρωτιέστε ως εξής, με διάφορες παραλλαγές των ακόλουθων ερωτημάτων: Ποια κακή συνήθεια έκανα σήμερα; Πώς θα την ελέγξω; Ήταν οι πράξεις μου σωστές; Πώς μπορώ να βελτιωθώ; Βρείτε  χρόνο σήμερα και ελέγξτε τι κάνατε στη διάρκεια της ημέρας σας.

the-stranger126. Παρακολουθήστε τους Σοφούς – ο Σενέκας έγραψε ότι «Με μερικούς κανόνες στη ζωή, τίποτα δεν θα κάνεις λάθος.» Αυτός είναι και ο ρόλος των σοφών ανθρώπων στη ζωή μας – να λειτουργήσουν ως πρότυπο και έμπνευση με τα λόγια τους. Για να ξεπεράσουμε τις ιδέες μας και να δοκιμάσουμε τα τεκμήρια μας. Ποιός σοφός θα είναι αυτός εξαρτάται από εσάς. Αλλά επιλέξτε κάποιον, προσέξτε τι κάνουν (και τι δεν κάνουν) και κάντε ότι μπορείτε για να κάνετε το ίδιο.

27. Τελειοποιείστε τον χαρακτήρα σας – «Αυτό είναι το σημάδι της τελειότητας του χαρακτήρα – να περάσετε την κάθε μέρα σαν να ήταν η τελευταία σας, χωρίς φρενίτιδα, τεμπελιά ή οποιαδήποτε προσποίηση.» μας λέει ο Μάρκος Αυρήλιος

28. Δεν μπορείτε να τα έχετε όλα – Μάθετε να δίνετε προτεραιότητα – «Μην θέτετε την καρδιά σας σε τόσα πράγματα», λέει ο Επίκτητος. Προτεραιότητα: Εκπαιδεύστε το μυαλό σας για να ρωτήσετε: Χρειάζομαι αυτό το πράγμα; Τι θα συμβεί αν δεν το πάρω; Οι απαντήσεις σε αυτές τις ερωτήσεις θα σας βοηθήσουν να χαλαρώσετε, να σας βοηθήσουν να κόψετε όλα τα άχρηστα πράγματα που σας κάνουν να είστε απασχολημένοι – πολύ απασχολημένοι για να είστε ισορροπημένοι ή χαρούμενοι.

29. Να είστε προετοιμασμένοι για ξαφνικές επιθέσεις – «Η τέχνη της ζωής μοιάζει περισσότερο με την πάλη παρά με το χορό, επειδή μια γεμάτη ζωή ζωή απαιτεί να είναι έτοιμη για να συναντήσει και να αντέξει ξαφνικές και απροσδόκητες επιθέσεις.», γράφει ο Μάρκος Αυρήλιος

ΟΟΟΚΡ530. Σκοτώστε το Εγώ & την Αυταπάτη – η αυτοεξαπάτηση, οι αυταπάτες της μεγαλοπρέπειας – αυτά δεν είναι απλώς ενοχλητικά χαρακτηριστικά της προσωπικότητας. Το Εγώ είναι κάτι παραπάνω από απλό και αποκρουστικό. Αντιθέτως, είναι ο ορκωτός εχθρός της ικανότητάς μας να μαθαίνουμε και να βελτιωνόμαστε . Όπως έλεγε και ο Επίκτητος: «Είναι αδύνατο για ένα άτομο να αρχίσει να μαθαίνει ό,τι  νομίζει ότι ξέρει ήδη».

31. Λάβετε τιμητικές διακρίσεις και προσβολές με τον ίδιο τρόπο – Μην παίρνετε προσωπικά τις προσβολές ή τις αγένειες – ή τις συναρπαστικές ανταμοιβές και αναγνωρίσεις. Ασήμαντες λεπτομέρειες όπως η άνοδος και η πτώση της θέσης σας δεν λένε τίποτα για σας ως άτομο. Αντιμετωπίστε τόσο την επιτυχία όσο και την αποτυχία με αδιαφορία και απάθεια. Η προσπάθεια πρέπει να είναι αρκετή. Απολαύστε τις προκλήσεις των εξωτερικών συμβάντων. Όπως το έθετε και ο Μάρκος Αυρήλιος, «Λάβετε χωρίς υπερηφάνεια, αφήστε να φύγει χωρίς προσκόλληση».

32. Να έχετε πάντα μια κίνηση να κάνετε – Σε δύσκολες καταστάσεις, χρειάζεστε ενέργεια, δημιουργικότητα και πάνω απ ‘όλα πίστη στον εαυτό σας. Ο πεσιμισμός δεν θα σας πάει πουθενά (εκτός από την ήττα). Εστιάζοντας όλη την προσπάθειά σας σε ένα μικρό τμήμα, μια μικροσκοπική τυχόν ευκαιρία, θα είναι η καλύτερη σας προσπάθεια. Όπως το έλεγε και ο Σενέκας, «Βάλτε τον εαυτό σας να σκέφτεται στις δυσκολίες – οι δύσκολες στιγμές μπορούν έτσι να μαλακώσουν, το στρίμωγμα να ελαφρώσει και τα βαριά φορτία να γίνουν έτσι πιο ελαφριά για εκείνους που μπορούν να εφαρμόσουν τη σωστή πίεση».

33. Συνεχίστε και αντισταθείτε – Ο Επίκτητος είπε κάποτε: «Εάν κάποιος ήθελε δύο βαθιές λέξεις για να κυβερνά και να ζήσει μια άψογη και εξαιρετικά ήρεμη ζωή, τότε οι δύο λέξεις θα ήταν: επιμονή και αντίσταση.» Επιμείνετε λοιπόν στις προσπάθειές σας – παρά τα εμπόδια που μπορεί να αντιμετωπίσετε – και αντισταθείτε στους απίστευτους, αποθαρρυντικούς περισπασμούς.

woman-in-water34. Μην πουλάτε τον εαυτό σας πολύ φτηνά – «Μην αφήσετε κανέναν να σας κλέψει μια μέρα που δεν πρόκειται ποτέ να φέρετε πίσω», έγραψε ο Σενέκας σε ένα από τα δοκίμια του. Επειδή δεν γνωρίζουμε ακριβώς πόσες μέρες θα είμαστε ζωντανοί και επειδή προσπαθούμε να μην σκεφτόμαστε το γεγονός ότι κάποια μέρα θα πεθάνουμε, γι αυτό είμαστε ελεύθεροι να περνάμε όπως θέλουμε το χρόνο μας. Αν οι άλλοι μας επιβάλλουν το πώς θα ζούμε, θα πρέπει να τους ρωτάμε: Τι παίρνω σε αντάλλαγμα εδώ;

35. Να θυμάστε ότι είμαστε όλοι θνητοί – «Τόσο ο Μέγας Αλέξανδρος όσο και ο ιπποκόμος του μεταφέρθηκαν στον ίδιο τόπο μετά το θάνατο», έγραψε ο Μάρκος Αυρήλιος . Όλοι αντιμετωπίζουμε το ίδιο τέλος. Είτε κατακτάτε τον γνωστό κόσμο είτε λάμπουν τα παπούτσια των ανθρώπων που τα κάνουν, στο τέλος ο θάνατος θα είναι ένας ριζοσπαστικός εξισορροπιστής – ένα μάθημα στην υποτιμημένη ταπεινοφροσύνη. Στο θάνατο, κανείς δεν είναι καλύτερος, κανείς δεν είναι χειρότερος.

36. Αποδεχτείτε τους κακούς όπως είναι – Οι στωικοί κάνουν δύο πράγματα όταν αντιμετωπίζουν μίσος ή κακή – αρνητική γνώμη από άλλους. Ρωτούν: Αυτή η γνώμη βρίσκεται υπό τον έλεγχό μου; Εάν υπάρχει μια πιθανότητα για επιρροή ή αλλαγή, την παίρνουν. Αλλά αν δεν υπάρχει, δέχονται αυτό το πρόσωπο όπως είναι. Η δουλειά μας είναι ήδη αρκετά δύσκολη. Δεν έχουμε χρόνο να σκεφτούμε τι σκέφτονται οι άλλοι άνθρωποι, ακόμα κι αν είναι για μας.

37. Καλλιεργήστε την ενσυναίσθηση, την ανιδιοτέλεια & τον αλτρουισμό – Όπως παρατηρεί ο Σενέκας , είναι δυνατόν να μάθετε να «χαίρεστε με όλες τις επιτυχίες τους και να συγκινείστε με κάθε αποτυχία τους». Αυτό είναι αυτό που κάνει ένας ενάρετος άνθρωπος. Διδάσκουν τον εαυτό τους να επευφημούν για άλλους ανθρώπους – ακόμη και σε περιπτώσεις όπου αυτό μπορεί να γίνει με δικά τους έξοδα – και να παραμερίσουν την ζήλια και την κτητικότητα. Ναι! Μπορείτε να το κάνετε και αυτό.